Collectief particulier opdrachtgeverschap in perspectief

We zien allerhande collectieve woonvormen verrijzen, zoals voor ouderen en welgestelde mensen, vaak gerealiseerd door professionele opdrachtgevers. In diverse publicaties worden deze nieuwe tendensen bestudeerd. Echter in deze bijdrage ligt de nadruk op het in kaart brengen van de architectonische traditie van gebouwen die in het verleden door collectief particulier opdrachtgeverschap tot stand zijn gekomen.


Werkcollectieven

In werkcollectieven ligt de nadruk op het met elkaar samenwerken. Het koloniseren van onontgonnen land is daarvan één van de bekendste vormen. Er zijn ook groepen die zich toeleggen op gespecialiseerde werkzaamheden onder leiding van een charismatische leider.

De Fabriche in de Veneto
De landbouwvilla’s die rond het midden van de zestiende eeuw in de streek rond Venetië en Verona tot stand komen zijn hiërarchisch geordende werkgemeenschappen. De villa’s van Palladio, waaronder de villa in opdracht van de familie Emo [38, 39] gebouwd tussen 1554 en 1565, zijn de verbeelding van waardigheid, harmonie en deugdzaamheid, enerzijds van de stichters maar ook van de gemeenschap die ze herbergden. De villa’s liggen open naar het landschap en sluiten deze in door lange zichtlijnen vanuit het huis naar buiten.

Industrienederzettingen
Om de werk- en leefomstandigheden van de eigen werknemers te verbeteren ontstaan vanaf het eind van de negentiende eeuw ideaalnederzettingen rond fabrieken, gesticht door verlichte industriëlen. Het bekendste Nederlandse voorbeeld is het Agnetapark in Delft van de Gist en Spiritusfabriek. Het eerste deel (1882-1884), in Engelse landschapsstijl [40], en het tweede deel (1925-1927), in de stijl van de Amsterdamse School, zijn weliswaar in vormgeving verschillend maar vormen toch een indrukwekkende eenheid.

Kibboetsbeweging
De opbouw van Israël door de Joodse kolonisten vanaf het begin van de twintigste eeuw is ondenkbaar zonder de Kibboetsbeweging. In de Kibboets is sprake van een ver doorgevoerde collectiviteit en medezeggenschap. [41] Aanvankelijk wordt er afstand gedaan van het traditionele huwelijk. De latere Kibboetsen bestaan in ruimtelijke zin uit een aantal duidelijk onderscheiden onder delen, zoals een deel voor kinderen, jongvolwassenen, volwassenen, gebouwen voor administratie, werkgebouwen en stallen en deze delen zijn weer gegroepeerd rond het centrale gebouw met de eetzaal. Het hoofdmiddel van bestaan bestaat eerst uit landbouw, later ook uit industriële activiteit. De Kibboetsbeweging staat onder invloed van allerhande sociale experimenten in Europa, zoals de ideeën van Bakoen in uit Rusland en het Bauhaus uit Duitsland. Meerdere Joodse architecten studeren hier, waaronder Arieh Sharon, een assistent van de links georiënteerde architect Hannes Meyer. Richard Kauffmann ontwerpt in 1922 de concentrische nederzetting Moshav Nahalal die lang als een algemeen model geldt [42]. De latere Kibboetsen bestaan uit een losse samenvoeging van gebouwen in een meer rechthoekig patroon [43, 44]. De ontwerpopgave voor Sharon bestaat uit de vorming van een architectonisch, sociaal en cultureel centrum van een Kibboets. Hij wil hier geen imponerend gebouw plaatsen,maar pleit voor de ‘heldere en simpele oplossing van een grasplein, omzoomd door bomen en pergola’s, waaraan de verschillende publieke gebouwen, bestaande uit eetzaal, administratiegebouw, clubgebouw en leeszaal zijn gelegen’.

Midden en kleinbedrijfcollectief, Talisien West
Talisien West van de architect Frank Lloyd Wright in Scottsdale, Arizona is een werkgemeenschap op de schaal van een klein bedrijf. In 1932 richten Frank en zijn vrouw Olgivanna het ‘Fellowship Talisien West’ op,met als doel om studenten en architecten vertrouwd te maken met de beginselen van de organische architectuur, zowel in het ontwerp als in de bouw. Het complex, waaraan vanaf 1937 tot 1959 is gebouwd, bestaat uit het architectenbureau, de woning van de familie Wright en de verblijven voormedewerkers en studenten. [45, 46]


Bron: Bouwen met je buren - deel 2. Auteur Arjan Hebly. Uitgave STAWON

Bouwen met je buren is een nuttige handleiding voor architecten en opdrachtgevers die zich met collectief particulier opdrachtgeverschap bezig houden. De uitgave bestaat uit twee losse delen.
(samen 86 pagina's; 24 x 17 cm)

De losse delen zijn samen te bestellen voor € 12,00
  • Baas in eigen huis
  • Onervaren, kritische en bijzondere opdrachtgevers
  • Wie begeleidt het proces?
  • Bouwen met je buren, een vak apart!
  • Bouwen met je buren in de praktijk